Verplaatsingskunde

“Kinderen moeten zich verplaatsen in andere situaties, in situaties die hun vreemd zijn.” (Janneke Schotveld, kinderboekenschrijfster, De Volkskrant, 15 juli 2026 )
“Het is puur pedagogisch niet verstandig om kinderen in aanraking te brengen met dingen waar je het zelf mee eens bent. Je sluit ze af van de wereld en je maakt ze weinig weerbaar.” (Erik Borgman, hoogleraar, Trouw, 20 augustus 2026 )
“Ook in het selecteren van boeken voor christelijke scholen wordt weer een set ‘christelijke waarden’ voor lief genomen die meer te maken hebben met het uitsluiten van bepaalde groepen dan met zorg voor de schepping en liefde voor de vreemdeling.” (Janneke Stegeman, theologe, Trouw, 20 augustus 2026)

Het is mogelijk om als protestant-christelijke school door NBD Biblion een boekenset te laten samenstellen waarin rekening wordt gehouden met de christelijke identiteit. Dus geen boeken die positief zijn over lhbti+, geen boeken met magie, mythische wezens, grof taalgebruik en de aanname van de evolutietheorie. Het is heel aardig dat NBD Biblion dit wil doen voor de christelijke scholen. Maar er waren zeer verontwaardigde reacties vanuit seculier Nederland, waarvan enkele hierboven zijn genoemd.

Zondebokdynamiek
Erik Borgman stelt dat het pedagogisch niet verstandig is om kinderen alleen in aanraking te brengen met het bekende. Daar ben ik het mee eens. Je maakt ze misschien wel wereldvreemd, ze weten straks niet wat er allemaal in de wereld te vinden is en zijn dan niet weerbaar genoeg. Ik denk dan: “Tjonge, kijk mij eens verstandig zijn, ik laat mijn kinderen wel naar de openbare bibliotheek gaan. Ik vind dat ze wel wat van de wereld moeten lezen”. Ik lees vervolgens verder.

Borgman (Trouw, 20 augustus 2026): “Waarom storen wij ons zo aan de afwijkende opvattingen van een krimpende minderheid? Het lijkt erop dat hoe kleiner bepaalde minderheden zijn, hoe meer en hoe sneller we willen dat ze zich aanpassen aan de meerderheid. We hebben op het moment een enorme neiging de cultuur tot eenheid te maken. Ik zie daar een zondebokdynamiek in. Kijk hen eens klein denken. Gelukkig denken wij, verstandige mensen, groot. Wij hebben het licht gezien en vieren eigen fantastische tolerantie. Maar tegelijkertijd schrikken we als niet iedereen aan de consensus voldoet en onderschatten we onze eigen blinde vlekken”.
Zo, die is raak. Ik schrik van de ontmaskering van mijn eigen gedachte. Ik vind mezelf verstandig, want mijn kinderen kunnen zich straks beter verplaatsen in anderen (het woord ‘verplaatsingkunde’ is bedacht door Janneke Schotveld). En de christenen die kiezen voor een selectie uit het boekenaanbod zouden kleindenkers zijn. Hoogmoed ligt dichtbij.

Verplaatsingskunde en ontworteling
Maar wat is dan verstandig of wijs als het gaat om de boeken die ik mijn kinderen voorleg? Als we het omdraaien en bedenken dat het eeuwige leven met Christus nu al begint, moeten er zeker boeken van mijn boekenplank af. Een boek vol magie of een stripboek waarin lhbti+ als norm wordt verheven. Het lezen van dit soort boeken is geen verplaatsingskunde, maar ontworteling. Dr. Prosman (De Waarheidsvriend, 3 september 2026) stelt: “Zou het niet zo zijn dat kinderen de tijd moeten krijgen om te wortelen in hun eigen vertrouwde omgeving met de normen en waarden die erbij horen? Verplaatsingskunde lijkt een ander woord voor ontwortelen. Je mag nergens meer geborgenheid vinden. Kinderen moeten opgejaagd worden: het vreemde en het onbekende en het dreigende. Dat moet hun wereld worden”.
Dit komt overeen met de zorg van Erik Borgman: dat alle kinderen hetzelfde moeten lezen en het liefst alles wat er te lezen valt. Ik ben blij dat de bibliotheek een pictogram heeft aangebracht op de rug van elk boek. Dat helpt mij om samen met de kinderen te kiezen wat we lezen.

Lees het artikel met concrete tips voor je bezoek aan de bibliotheek.

Fantasie
Toch denk ik dat het ook goed is boeken in huis te halen die de horizon verbreden. Waarin je kind leert over lhbti+, andere culturen, godsdiensten en achtergronden. Maar dan meer informatief. En wat betreft boeken over mythische wezens; daarvan denk ik dat ze wel goed kunnen zijn. Fantasie is een door God geschapen eigenschap van de mens.
Het gevaar bestaat namelijk dat we binnen de christelijke en reformatorische wereld een bubbel creëren waarin alle kinderboeken alleen maar over leuke, veilige, bekende gebeurtenissen gaat. Die passen in onze christelijke wereld. Dat is te eenzijdig. Want mèt dat we belijden dat Christus Koning is, erkennen we ook de aanwezigheid van de vijand. De geestelijke boosheden in de lucht zijn echt, het kwaad is er. Juist in boeken die vallen in de categorie ‘fantasy’ wordt dat aan de orde gesteld. Het is goed om dit kinderen te laten lezen. Niet om ze bang te maken, juist niet. Maar om ze te laten zien hoe er een einde komt aan het kwaad en dat er een einde aan komt. Om die reden staan de boeken van C.S. Lewis bij ons op een goed zichtbare plek in de boekenkast.

Mirjam Ordelman (blogschrijver op Elke dag nieuw) heeft een heel mooi artikel geschreven over de waarde van fantasyboeken.

Lees het artikel ‘Over (voor)lezen, sprookjes en fantasyboeken'

Erna van Dulken, gezinswerker en jeugdwerkadviseur

Met dank aan dr. A.A.A. Prosman, die in zijn bijdrage ‘Uit de pers’ genoemde citaten verzameld heeft. Uit: De Waarheidsvriend, nummer 36, 3 september 2026, blz. 18 en 19.